Hồn Việt — Kho Văn Học Dân Gian Việt Nam

Tóm tắt

Thông qua quá trình lao động và quan sát lâu dài, người xưa đã tổng kết những quy luật của thiên nhiên như mưa, nắng, gió, bão, trăng, sao... thành các câu tục ngữ dễ nhớ, dễ vận dụng. Những kinh nghiệm này giúp con người dự đoán thời tiết và phục vụ sản xuất, sinh hoạt

Nội dung

Đúc kết kinh nghiệm quan sát và dự đoán thời tiết.
Phản ánh hiểu biết của nhân dân về các hiện tượng tự nhiên.
Hướng dẫn con người chủ động trong lao động sản xuất và đời sống.
Thể hiện trí tuệ, kinh nghiệm và sự gắn bó của người Việt với thiên nhiên

Phân tích cơ bản

STT	Câu	Giải thích	Nguồn
1	Cha chết không lo bằng đỏ lò Tây Bắc	“Đỏ lò Tây Bắc” ở đây là một áng mây có màu đỏ ối bất ngờ xuất hiện ở chân trời phía Tây Bắc mà hình thù đám mây (hay khoảng không) này khá to, rực hồng, giống như màu lửa từ chiếc lò than (than củi, than hoa) mà các gia đình ngày xưa hay sử dụng, báo hiệu sự thay đổi của thời tiết bất thường: Mưa to và gió lớn. Câu tục ngữ so sánh việc cha chết cũng chẳng đáng lo bằng chân trời phía Tây Bắc ửng lên cái sắc đỏ của than hồng (vì đó là điềm sắp xảy ra trận bão lớn), với mục đích chỉ rõ nỗi kinh hoàng mà bao người phải nếm trải khi sắp phải đối mặt với một trận bão.
2	Chớp Đông nhay nháy, gà gáy thì mưa	Câu tục ngữ về lao động sản xuất được truyền miệng trong dân gian, dạy bảo con cháu khi trời có chớp, sấm sét ở phía đông có nghĩa là trời sắp mưa, gà gáy xong là cơn mưa sẽ bắt đầu. Vì vậy những ai đang phơi thóc, phơi lúa, … thực phẩm nói chung thì phải thu vào ngay để không bị ướt, tránh tổn thất khi mưa đến mà không chuẩn bị kịp
3	Chớp thừng chớp chão, chẳng bão thì mưa	Câu tục ngữ là kinh nghiệm của ông cha ta về hiện tượng tự nhiên. Chớp thừng là chớp thẳng dọc từ trên trời xuống, còn chớp chão là loại chớp chia thành nhiều tia trên bầu trời. Khi hai loại chớp này xuất hiện thì dự báo trời sắp mưa to hoặc có bão.
4	Cỏ gà màu trắng, điềm nắng đã hết	Câu tục ngữ là kinh nghiệm của ông cha ta về hiện tượng tự nhiên: khi cỏ gà chuyển từ màu xanh sang màu trắng, tức là mùa hè chuẩn bị kết thúc, bắt đầu sang mùa thu mát mẻ.
5	Cóc nghiến răng, đang nắng thì mưa	Câu tục ngữ là kinh nghiệm của ông cha ta về hiện tượng tự nhiên. Theo lý giải khoa học, ếch nhái là loài lưỡng cư, một loại thuộc họ ếch nhái là cóc có bộ da rất nhạy cảm với độ ẩm không khí, những lúc trời nắng ấm chúng thường nấp nơi mát mẻ để tránh nắng, khi trời sắp mưa độ ẩm tăng lên, chúng nhảy ra ngoài kèm theo những tiếng kêu gọi bầy, bắt mồi và bắt đầu thời kỳ sinh sản. Vì vậy, khi nghe tiếng cóc nghiến răng tức là trời sắp mưa.
6	Đêm tháng Năm chưa nằm đã sáng Ngày tháng Mười chưa cười đã tối	Câu tục ngữ phản ánh sự chênh lệch giữa thời gian ban ngày và ban đêm của các tháng trong năm. Sang tháng 5 là bước vào hạ, ngày dài hơn đêm. Tháng 10 là bước vào mùa đông, ngày ngắn hơn đêm. Câu tục ngữ này là kết quả của quan sát tự nhiên và kinh nghiệm sản xuất của người nông dân xưa.
7	Gió bắc hiu hiu, sếu kêu thì rét
8	Gió bấc thì hanh, gió nồm thì ẩm	Câu tục ngữ là kinh nghiệm về thời tiết của ông cha ta: gió mùa đông bắc thì khô hanh và lạnh, còn gió nồm nam thì ít lạnh hơn, dịu mát nhưng ẩm ướt. Gió bấc hay còn gọi là gió mùa Đông Bắc thường hoạt động chủ yếu ở miền Bắc trong nửa đầu mùa đông, gió đi qua lục địa nên mang tính chất lạnh, khô, ít mưa. Còn gió nồm xuất hiện sau nửa mùa đông, gió lệch qua biển, cấp thêm hơi ẩm, đem lại thời tiết ẩm, có mưa phùn.
9	Gió thổi là chổi trời	Câu tục ngữ khẳng định sức mạnh to lớn của gió. Tác giả dân gian đã ví cơn gió như cái chổi trời với Sức mạnh ghê gớm của gió, có thể quét sạch mọi thứ trên mặt đất.
10	Kiến dọn tổ thời mưa	Câu tục ngữ là một kinh nghiệm dự đoán thời tiết là kiến cánh bay ra nhiều, dọn tổ lên chỗ cao báo hiệu sắp có mưa hoặc bão lụt.
11	Lá tre trôi lộc, mùa rét xộc đến	Xưa kia, ông cha ta còn nhìn cây tre để nghe ngóng về thời tiết. Câu tục ngữ là kinh nghiệm nhìn vào lá tre, lộc trên cây tre để biết được mùa đông tới.
12	Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa	Câu tục ngữ có nghĩa là vào đêm hôm trước, khi quan sát trời nhiều (dày) sao thì ngày hôm sau sẽ nắng; trời ít (vắng) sao sẽ mưa. Trời nhiều sao thì ít mây, do đó sẽ có nắng. Ngược lại, trời ít sao thì nhiều mây, vì vậy thường có mưa.
13	Mây xanh thì nắng, mây trắng thì mưa	Mây xanh thì nắng, mây trắng thì mưa là một câu tục ngữ phản ánh kinh nghiệm dự đoán thời tiết dựa vào sắc mây của dân gian. Khi nhìn lên bầu trời thấy trời cao, hễ lúc nào thấy mây xanh thì trời có nắng, ngược lại nếu thấy mây trắng bay đầy, bầu trời thấp thì sẽ có mưa.
14	Mống Đông vồng Tây, chẳng mưa dây cũng bão giật	Câu tục ngữ là một kinh nghiệm dự đoán thời tiết. Nếu trời có cầu vồng ở phía đông hoặc phía tây là sắp có mưa to gió lớn, bà con nông dân nên thu gọn thóc lúa, bảo vệ gia súc, gia cầm.
15	Mống vàng thời nắng, mống trắng thời mưa	Câu tục ngữ là kinh nghiệm dự đoán thời tiết của ông cha ta. Xưa kia, dự đoán thời tiết được dựa vào màu sắc của cầu vồng: cầu vồng cụt mà màu vàng thì trời nắng còn cầu vồng cụt màu trắng thì sẽ có mưa.
16	Mồng bảy ngâu ra, mồng ba ngâu vào	Câu tục ngữ thể hiện quy luật thời tiết trong tháng 7 âm lịch. Mưa ngâu kéo dài nhiều ngày, thành nhiều đợt, thường có vào miền Bắc. Câu tục ngữ nghĩa là mưa sẽ có vào các ngày mùng 3 đến mùng 7, 13 đến 17 và 23 đến 27 âm lịch.Câu tục ngữ thể hiện quy luật thời tiết trong tháng 7 âm lịch. Mưa ngâu kéo dài nhiều ngày, thành nhiều đợt, thường có vào miền Bắc. Câu tục ngữ nghĩa là mưa sẽ có vào các ngày mùng 3 đến mùng 7, 13 đến 17 và 23 đến 27 âm lịch.
17	Một ngôi sao, một ao nướ	Theo quan niệm dân gian, đêm hôm trước bầu trời đầy sao là dấu hiệu ngày mai trời sẽ nắng và ngược lại, ít sao thì sẽ mưa. Bầu trời đêm chỉ có một ngôi sao tức là bầu trời bị mây đen che lấp hết nên không có hay có ít sao, dự báo ngày mai mưa to, ao chuôm đầy nước.
18	Mưa tháng Ba hoa đất	Câu tục ngữ phản ánh kinh nghiệm làm nông của nhân dân ta thời xưa. Vào tháng Ba, thời tiết rất oi nóng, đất đai cằn cỗi, là điều kiện không thuận lợi cho việc trổ bông của lúa. Chính vì vậy, cơn mưa vào tháng Ba đối với người dân rất quan trọng, bởi nó sẽ giúp cây lúa thêm tốt tươi, từ đó người nông dâng có mùa màng bội thu.
19	Mưa tháng Sáu máu rồng	Tháng sáu là tháng nóng đỉnh điểm giữa mùa hè, nắng hạn, người làm nông rất mong mưa. Vì thế mưa tháng này được ví như “máu rồng” bởi rất quý cho mùa màng tránh được cảnh thất thu. Đồng thời, câu tục ngữ còn có ý chỉ những cơn mưa tháng sáu thường to, lớn, lượng nước trút xuống dồi dào như móng rồng.
20	Mưa tháng Tư hư đất	Tháng tư là tháng gần thu hoạch mùa màng: lúa sắp chín, khoai đỗ sắp thu hoạch. Chính vì vậy, tháng tư mà mưa nhiều sẽ gây thiệt hại lớn cho nhà nông.
21	Nắng tháng Ba chó già lè lưỡi	Tháng ba tuy mới bắt đầu nắng nóng, nhưng cái nắng vừa mới hết xuân ấy dễ gây nên mệt mỏi, khó chịu cho người già, gia súc và ảnh hưởng đối với cây trồng.
22	Ngày tháng Mười chưa cười đã tối	Câu tục ngữ phản ánh sự chênh lệch giữa ban ngày và ban đêm khi vào mùa đông. Hiện tượng đêm dài ngắn là hiện tượng khoa học tự nhiên, vài tháng 10 (âm) nửa cầu bắc lại chếch xa mặt trời nên lượng nhiệt nhận được trong ngày ít nên có hiện tượng thời gian ban ngày ngắn.
232	Ông tha nhưng bà chẳng tha, còn sợ cái lụt hăm ba tháng Mười	Nghĩa là, dù có mưa gió, bão bùng trước đó bao nhiêu trận đi nữa thì người dân vẫn chưa yên tâm nếu như chưa qua ngày 23 tháng 10 âm lịch. Câu tục ngữ nhắc nhở người dân cả nước, đặc biệt nhân dân miền Trung phải đề phòng, chuẩn bị thu dọn mùa màng, gia cố nhà cửa, chuồng trại để phòng bão, lũ.
24	Quạ tắm thì nắng, sáo tắm thì mưa	Câu tục ngữ là kinh nghiệm dự đoán thời tiết. Khi trời đang mưa mà quạ ra tắm thì tức là dấu hiệu báo mưa sắp tạnh còn khi nắng, chim sáo tắm thì trời sẽ đổ mưa.
25	Ráng mỡ gà, có nhà thì chống	Thời xưa, khi chưa có dự báo thời tiết của đài báo, những người nông dân, người ngư dân thường nhìn bầu trời, nhìn ráng, nhìn cầu vồng, nhìn mây, nhìn mống để dự đoán thời tiết. “Ráng mỡ gà” là khi chân bầu trời có màu vàng óng như mỡ gà. Theo kinh nghiệm dân gian, khi chân trời có màu vàng óng như màu mỡ gà là dấu hiệu của mưa to, bão lớn đang chuẩn bị kéo đến. “Có nhà thì chống” nghĩa là cần phải gia cố, sửa sang xung quanh nhà để đảm bảo ngôi nhà vững chãi, chắc chắn, kiên cố khi có mưa bão kéo đến. => Câu tục ngữ là kinh nghiệm quý báu mà cha ông ta đúc kết, được dùng để dự báo tình hình mưa to, bão giông cho người dân, giúp người dân tránh được những mất mát, thiệt hại về người và của.
26	Rét tháng Ba bà già chết cóng	Tháng Ba âm lịch thường có rét nàng Bân và gió mùa đông bắc, vì thế dù đã cuối xuân chuẩn bị sang đầu hè nhưng vẫn rất lạnh. Câu tục ngữ là kinh nghiệm về thời tiết của nhân dân ta, nhắc nhở mọi người đừng coi thường cái rét tháng Ba.
27	Sấm kêu, rêu mọc	Câu tục ngữ là kinh nghiệm về quy luật phát triển của thiên nhiên và thời tiết. Sấm thường xuất hiện khi trời chuẩn bị có mưa, trời mưa khiến đất ẩm ướt, tạo điều kiện cho rêu phát triển.
28	Sấm trước, trước mưa	Câu tục ngữ là kinh nghiệm về thời tiết của nhân dân ta. Trước những cơn mưa thường có mây đen và sấm đì đùng, báo hiệu cho người nông dân biết sắp có cơn mưa cần phải thu dọn thóc lúa.
29	Tháng Bảy heo may chuồn chuồn bay thì bão	Câu tục ngữ là kinh nghiệm về thời tiết của nhân dân ta. Miền Bắc nước ta có bão từ tháng 6 đến tháng 8, và bão mạnh dần lên, tháng bảy ta (tháng 7 âm lịch) trùng với tháng 8 (hay trong khoảng thời gian này) tháng 7 (âm lịch) có gió heo may (gió se se lạnh) nghĩa là có độ ẩm cao kết hợp với hiện tượng chuồn chuồn bay hàng đàn ra khỏi tổ thì theo kinh nghiệm dân gian chắc tới 90% là có bão.
30	Tháng Bảy kiến bò chỉ lo lại lụt	Tháng bảy theo thời tiết đây là tháng có những cơn bão to trong năm. Và khi lũ lụt là những con kiến sẽ phải tìm những nơi cao hơn để kiếm ăn, tránh lũ lụt. Ngày xưa thì bà con nông dân sẽ nhìn vào trời, nhìn vào hiện tượng để đoán thời tiết.
31	Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa	Theo kinh nghiệm của cha ông ta, khi trăng quầng, thời tiết sẽ oi bức, nóng nực hoặc rất ít mây. Ngược lại khi trăng có vùng sáng nhiều màu bao quanh và không tách ra khỏi mặt trăng thì thời tiết dễ có mưa. Như vậy, câu tục ngữ đã căn cứ vào một trong những hiện tượng dễ quan sát bằng mắt thường của mặt trăng để cung cấp thông tin về thời tiết.
32	Trời đương nắng, cỏ gà trắng thì mưa	Câu tục ngữ là kinh nghiệm dự báo thời tiết của nhân dân ta. Dù trời đang nắng to mà cỏ gà đâm rễ trắng thì tức là trời sắp có mưa.
33	Nước chảy đá mòn.	Nghĩa đen: Những hòn đá ở các con sông, suối sẽ bị mài mòn theo thời gian do dòng chảy mạnh của nước. Nghĩa bóng: Câu tục ngữ khuyên nhủ chúng ta cần phải kiên trì, nhẫn nại, cần mẫn, vững vàng, cố gắng hết sức để theo đuổi mục tiêu trong cuộc sống.
34	Vồng rạp mưa rào, vồng cao gió táp	Câu tục ngữ là kinh nghiệm của nhân dân ta về thời tiết, khi chuẩn bị có mưa giông. Phía chân trời có cầu vồng ở dưới thấp thì sắp có mưa rào, còn cầu vồng ở trên cao thì sắp có bão lớn.
35	Vồng chiều mưa sáng, ráng chiều mưa hôm	Câu tục ngữ là kinh nghiệm dự đoán thời tiết. Cầu vồng hiện vào buồi chiều thì buổi sáng hôm sau sẽ có mưa; buổi chiều có ráng trắng hoặc đỏ hồng thì trưa hôm sau trời sẽ mưa.
36	Mưa chẳng qua Ngọ, gió chẳng qua Mùi.	Câu tục ngữ đưa đến cho chúng ta cách dự báo thời tiết rất độc đáo: Cho dù buổi sáng mưa có to đến mấy thì không kéo dài ra quá buổi trưa; gió có thổi mạnh vào sáng thì qua buổi trưa cũng sẽ giảm dần tốc độ.
37	Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền.	Qua câu tục ngữ, tác giả dân gian đã liệt kê ra những công việc được ưu tiên trong lao động sản xuất thời xưa: Thứ nhất là thả ao, nuôi cá vì đây là công việc đem lại nhiều hiệu quả nhất; sau đó mới đến làm vườn, và cuối cùng là làm ruộng.
38	Ráng mỡ gà có nhà thì giữ.	Câu tục ngữ là bài học cho chúng ta về cách nhận biết thời tiết. Khi thấy bầu trời có màu vàng xen lẫn chút màu hồng, thì tức là sắp có bão to, chúng ta nên có những biện pháp phòng chống kịp thời.
39	Vàng mây thì gió, đỏ mây thì mưa.	Câu tục ngữ nói về cách dự báo thời tiết theo quan niệm của người xưa: thấy mây phản chiếu ánh sáng màu vàng là trời sắp chuyển gió to; mây trên trời màu đỏ thì trời sắp có mưa lớn.
40	Gió thổi đổi trời	Câu tục ngữ có ý nghĩa là sự thay đổi đột ngột của thời tiết do ảnh hưởng của gió. Gió là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khí hậu, nó có thể mang theo hơi ẩm, nhiệt độ, áp suất từ nơi khác đến, dẫn đến sự biến đổi của các yếu tố thời tiết như nắng, mưa, nóng, lạnh. Câu tục ngữ này thường được sử dụng để mô tả sự thay đổi nhanh chóng và khó lường của thời tiết. Nó cũng có thể được dùng để ví von cho những biến động trong cuộc sống, những điều bất ngờ có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
41	Qua giêng hết năm qua rằm hết tháng	Câu tục ngữ cho thấy thời gian trôi qua rất nhanh chóng, không thể níu giữ hay quay ngược lại. Do đó, mỗi người cần trân trọng từng khoảnh khắc, sống có ý nghĩa và làm việc hiệu quả để không hối tiếc khi thời gian trôi qua.
42	Tháng Bảy kiến đàn, đại hàn hồng thủy	Vào tháng bảy (âm lịch) có nhiều cơn bão to trong năm. Trước khi lũ xảy ra, kiến sẽ ra khỏi tổ, nếu kiến tụ tập ở chỗ thấp là sắp có bão, kiến tụ tập ở chỗ cao là sắp có lụt.
43	Nắng to thì nằm co cũng ấm	Câu tục ngữ là quan niệm của dân ta về thời tiết, khí hậu. Khi có nắng lên thì không cần phải dùng chăn đắp ấm nữa, chỉ cần nằm co là đã đủ ấm để ngủ.
44	Nắng chóng trưa, mưa chóng tối	Câu tục ngữ chính là một trong những kinh nghiệm xem xét thời tiết quý báu của cha ông ta ngày trước. Cứ vào ngày mưa là sẽ biết trời chóng tối, còn ngày nắng thì chóng trưa, cần ra đồng sớm hơn. Từ đó rút kinh nghiệm để công việc trồng trọt, chăn nuôi được tốt hơn.
45	Mỡ gà thời gió, mỡ chó thời mưa	Câu tục ngữ là kinh nghiệm dự đoán thời tiết, trên trời mây có màu vàng như mỡ gà là sắp có gió lớn, mây có màu phớt hồng như mỡ chó thì sắp có mưa to.
464	Gió Nam đưa xuân sang hè	Gió Nam còn được gọi là gió Lào, khô nóng, khi gặp tiết trời se lạnh của mùa xuân sẽ tạo nên thời tiết dịu mát, ấm áp, báo hiệu mùa hè sắp tới. Câu tục ngữ là một kinh nghiệm về thời tiết vào cuối xuân, đầu hè giúp nông dân có thể chuẩn bị cho việc sản xuất đạt kết quả tốt.
47	Gió may quay mồm	Câu tục ngữ là kinh nghiệm đúc kết của ông cha ta, nhắc nhở mọi người cần phải cẩn thận với gió may kẻo méo mồm hay có những ảnh hưởng xấu tới sức khỏe.
48	Đông chết se, hè chết lụt	Câu tục ngữ là kinh nghiệm của ông cha ta về thời tiết. Nếu mùa đông năm nay lạnh, hanh khô ráo thì thường mùa hè năm tới sẽ có nhiều mưa lớn, dễ gây ra lụt lội.
49	Đầu năm sương muối, cuối năm gió nồm	Đầu năm có sương muối, cuối năm có gió bắc là hai hiện tượng thời tiết trái với tự nhiên gây hại cho con người và vạn vật. Qua các kinh nghiệm dân gian đó, người dân dự đoán trước được thời tiết và có kế hoạch để chuẩn bị cho mùa màng, gia súc.